36193
  ۱۳۹۰/۱۲/۲۵
تحلیلی بر نقوش به‌کار رفته در گل‌نبشته‌های آغازایلامی
خليل‌الله بيگ‌محمد] - نسرین بیگ‌محمدی
   

تحلیلی بر نقوش به‌کار رفته در گل‌نبشته‌های آغازایلامی
خليل‌الله بيگ‌محمد - نسرین بیگ‌محمدی
 
چكيده
از جمله یافته‌های برخی از محوطه‌های اواخرهزاره چهارم ق.م ایران می‌توان، به گل‌نبشته‌هایی اشاره کرد که پرده از واقعیت‌های دوران آغازنگارش با تمرکز بر پیدایش سیستم‌های مدیریتی و اداری در جنوب‌غرب، غرب، فلات‌مرکزی و جنوب‌شرق ایران برداشته شده است. بررسی سیستم پیچیده اداری آغازایلامی که در قالب استفاده از فن‌آوری گل‌نبشته‌های شمارشی برای ثبت‌وضبط و استفاده از مهرهای استوانه‌ای برای ایجاد نقش برروی آن تعریف شده است، سیر تحول آغاز ایلامی اهمیت و جایگاه تجارت فرامنطقه‌ای در دوره‌ی شکل‌گیری جوامع پیچیده در ایران بوده است. از شاخصه‌ها و دستاوردهای اصلی دوره آغازایلامی باید از ظروف لبه‌واریخته، سفال‌های لوله ناودانی، سفال‌های کف‌نخ‌بر، سفال‌های چندرنگ، سفال‌های دسته‌دماغی، سینی‌های بادامی شکل(سینی اوروکی) و از اصلی‌ترین آن؛ گل‌نبشته‌ها و مهرهای استوانه‌ای که با آن برروی گل‌نبشته‌ها و سایر عناصر این دوره نقش ایجاد می‌گردیده است که کاربرد و ساخت آن در این دوره رایج شده است، را نام برد. براساس این داده‌های فرهنگی و درپی تحلیل آن، محققانی چون؛ دکتر"علیرضا سرداری"(1384) تحت عنوان: "فن‌مدیریت اداری و شکل‌گیری جوامع پیچیده در جنوب‌غرب ایران در هزاره چهارم ق.م" و دکتر"روح‌الله یوسفی‌زشک" تحت عنوان:"پیدایش نهادهای پیش‌حکومتی در فلات‌مرکزی ایران، خان‌سالارهای آغازایلامی در تپه‌سفالین-پیشوا" که بر اساس چندین فصل کاوش‌های روش‌مند دکتر"مرتضی حصاری"(1383تا1389) در تپه‌سفالین صورت گرفته است، پژوهش‌های مناسبی براین یافته‌های مدیریتی داشته و افق جدیدی بر دوره و فرهنگ آغاز‌ایلامی را برای باستان‌شناسان روشن نموده‌اند.
 همان‌گونه که ذکر گردید؛ گل‌نبشته‌ها(تصویر1)، از مهم‌ترین یافته‌های دوره آغازایلامی می‌باشند که نوشتار و تصاویری زیبا از اولین نمونه‌های خط و نگارش برروی آن به‌کار رفته‌است، این تصاویر ذوق و زیباشناسی نقش‌آفرینان این دوره را به‌نمایش گذارده است. نقش‌مایه‌های این صفحه‌های گلی شامل: نقوش انساني، حيواني، هندسي، گیاهی و اسطوره‌ای با موضوعات مختلف شکار، کارروزانه، موضوعات آیینی-اسطوره‌ای و.. از اندیشه نگارگران دوران آغاز نگارش را به‌نمایش گذاشته است، در بين نقوش مي‌توان؛ برجسته‌ترين آن را، نقوش انتزاعی شده(آنالیز شده) با تركيبات مختلف اين نقش‌ها با نقوش ديگر و نقش جانوران اسطوره‌ای را که در قالب حیوانات و انسان‌ها ظاهر شده را با موضوعات مختلف بيان داشت كه برخواسته از خلاقیت بصری آفرينندگان اين نقش‌مایه‌ها مي‌باشد. موضوعات نقش‌مایه‌های روایت شده گل‌نبشته‌ها داراي نقوش متنوعي از ساده‌ترین تا پيچيده‌ترین نوع نگاره‌ها، با موتیف‌هاي گياهي، هندسي، جانوري و نقوش انساني و شخصيت‌هاي انسان‌گونه و تخيلي به طبيعي‌ترين شكل ممكن تا انتزاعي‌ترين حالت آن ترسیم شده‌اند. اين موضوعات‌روایی که با سبک‌های مختلف هنری ایجاد گردیده‌اند، از بینش و باورهاي ذهني نقش آفرینان آن كه مبتني‌بر اسطوره‌هايي است كه به‌گونه‌اي رمزآلود، روي گل‌نبشته‌ها نقش شده است و در ساختار هنري و شيوه‌كار بسياري از نقش‌پردازان ادوار تاریخی بعد از خود را نيز تحت تاثیر خود قرار داده است. اما بحث ما در اين پژوهش در شيوه و سبك و اسلوب ساختار نقش‌مایه‌های هنري در بحث زيبايي شناختي مباني بصری نقش‌مایه‌ها و آرایش نقوش گل‌نبشته‌ها مي‌باشد. گل نبشته‌های آغازایلامی برخلاف گل‌نبشته‌های آغازین اروکی که عمدتاً پشت‌وروی آن‌ها منقوش می‌باشند، کمتر از نقش بر روی آن استفاده شده و یا هرگز بیشتر از یک مهر برای آن‌ها استفاده نگردیده است و به‌ندرت بر روی کل سطح گل‌نبشته‌ها کشیده میشده است و فضای نوشتاری بیشتر از تصویر برروی صفحات گل‌نبشته‌ها خودنمایی کرده است، دربین گل‌نبشته‌های آغازایلامی تعدادی را مشاهده می‌کنیم که دارای تصویرونقش می‌باشد که به بررسی‌وتحلیل آن در این پژوهش پرداخته می‌شود.
 
کلید واژه‌ها:آغازایلامی، گل‌نبشته،  نقش‌حیوانی، صحنه،  نقش‌مایه
 
 
·   پدیده آغاز ایلامی
نام‌گذاری دوره‌های فرهنگی دشت شوشان، اصولاًبر مبنای تغییرات سفالینه‌ها یا شیوه‌های معماری بوده که تقسیمات گاهنگاری نسبی را برای محوطه‌های مختلف پیش از تاریخ فراهم می‌ساختند، اما دوره فرهنگی جدیدی نیز بعد از فرهنگ‌های اروک در ایران وجود دارد که به جرأت می‌توان گفت که مبنای مادی این فرهنگ را، مواد فرهنگی مربوط به سیستم‌های مدیریت اداری تشکیل داده است(سرداری؛ 1383). این دوره بر اساس نام‌گذاری ونسان شایلScheil; 1905) (، دوره" آغازایلامی" و تحلیل‌های پاتس و دایسون(Potts; 1999, 81, Dyson 1983) متون "شوش III" نامیده می‌شود.
در سال 1902 "ژاک دمورگان" با کشف اولین، دو گل‌نبشته آغازایلامی از شوش در کنار سایر دست‌ساخته‌های مدیریتی، توسعه و تحولات این دوره مهم در تاریخ ایران، با نظر به تحولات بین‌النهرین بیان می‌شد و از شوش به‌عنوان مرکز ایالت آغازایلامی یاد شده است(Amiet; 1968). بسیاری از باستان‌شناسان با تاکید بر مرکزیت شوش، توسعه و گسترش فرهنگ آغازایلامی را در بخش وسیعی از فلات ایران را متاثر از اشعه فرهنگ اروک با مرکزیت شوش تحلیل کردند(Alden; 1982).
همان‌طورکه بیان شد، آغازایلامی واژه‌ای است برای سیستم نوشتاری که در دشت شوشان و سرزمین‌های مرتفع غرب ایران و شرق بین‌النهرین بین 3100 و 2900 ق.م ظاهر گشت(Wright and Johnson; 1975) دوره‌ای که به‌طور کلی برابر و مطابق با جمدت نصر/ اوروک III، سراسر سلسله‌های عتیق I در بین‌النهرین در نظر گرفته می‌شود(Ameit; 1979). این گستردگی در ایران با سطوح b14–16 در اکروپل در شوش(Le Brun; 1971)، تپه‌یحیی IVc (Lamberg–Karlovsky; 1971)، سیلک IV2 (Ghirshman; 1938) ، تپه ملیان دوره بانش جدید(Nicholas; 1990)، ازبکی (مجیدزاده؛ 1378)، شهر سوخته I (Tosi; 1973) قابل تامل می‌باشد.
دکتر "عبدی"؛ با استفاده از نام افق، این دوره را به عنوان "افق آغازایلامی" معرفی می‌کند(Abdi; 2003, 150). این افق شامل یک سیستم نگارشی، هنر مهرسازی و دیگر شواهد مبنی‌بر وجود نظام مدیریتی پیچیده می‌باشد که فاقد منشا بین‌النهرینی است(Pittman; 1997,135). هم‌چنین به گفته "پیرآمیه"(1968)؛ قرارگیری فلات‌مرکزی ایران به‌عنوان شاه‌راه تجارت با تمدن‌های آسیای میانه و دسترسی به‌منابع غنی شمال افغانستان منجر به توسعه دوچندان تجارت می‌شود که وی از آن با عنوان "عصر تجارت" یاد می‌کند. اوج عصر تجارت از نگاه آمیه اوایل هزاره سوم می‌باشد که سرتاسر فلات ایران را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. اوج تعاملات تجاری در ایران با پدیده منحصر به‌فردی به نام دوره "آغازایلامی" هم افق می‌باشد. "رایت و "جانسون" معتقدند: دوره آغازایلامی فرهنگی در قالب سیستم نوشتاری و بوروکراسی پیچیده اداری است که در دشت شوشان و سرزمین‌های مرتفع غرب ایران و شرق بین‌النهرین، بین (3100 و 2900 ق.م) ظاهر گشت (Wright and Johnson; 1975, 269). "آلدن"؛ از دوره آغازایلامی به‌عنوان یک پدیده فرهنگی گسترده در سراسر سرزمین ایران یاد می‌کند که از 3300‌ق.م آغاز گردید و تا 2800‌ق.م ادامه می‌یابد(Alden; 1982, 613)."انگلوند" و "دمورو" معتقد هستند؛ که پیدایش سیستم مدیریتی و اداری آغازایلامی، جدای از تحولات سیستم اداری و پیدایش نگارش در بین‌النهرین بوده است و هر دو سیستم نگارش آغازایلامی و آغازمیخی از یک نیای مشترک متحول شده‌اند(Damerov and Englund; 1990, 116). انگلوند معتقد است: که پیدایش سیستم نگارشی آغازایلامی در ایران دارای ابهامات بسیاری بوده و احتمالاً در 3300 ق.م جدای از تحولات سیستم اداری و پیدایش نگارش در بین‌النهرین آغاز شده و در 3000 ق.م به پایان رسیده است(Englund; 2005). اما از نظر دکتر "مرتضی حصاری" و دکتر "روح الله یوسفی‌زشک"؛ حکومت آغازایلامی را حکومتی خان‌سالاری[2] معرفی کرده و این اقوام را براساس داده‌های تپه‌سفالین اقوامی کوچ‌رو و با مرکزیت مکانی جدا از دشت شوشان دانسته و این مرکز را در دشت جنوب‌شرق ایران و با مرکزیت تل ملیان معرفی می‌کنند(حصاری و یوسفی‌زشک؛ آبان‌ماه 1389، نشست نظریه پردازی، دانشگاه آزاد ورامین-پیشوا). تمام تعاریف ارایه شده از پدیده آغازایلامی، مبتنی‌بر سیستم نگارشی و ساختار تشکیلات اداری می‌باشد که بر اساس هنر مهرسازی، اثر مهرها و کاربری آن‌ها ارایه شده است. در واقع وجه غالب مطالعات انجام شده برروی دوره آغازایلامی متاثر از سازمان اداری آن بوده است و سایر جنبه‌های آن مانند اقتصاد معیشتی، ساختار اجتماعی و سیاسی آن‌ها، چگونگی توسعه فناوری استاندارد شده آن‌ها در سرتاسر فلات ایران و.. مورد غفلت قرار گرفته است(یوسفی‌زشک؛ 1389).
 
تصویر 1
 


[1].Www.khalil_bm@yahoo.com                     1- مربی آموزشی دانشگاه علمی کاربردی واحد فرهنگ‌وهنر همدان                     
[2]. برای اطلاع بیشتر رجوع شود به: رساله‌دکتری، یوسفی‌زشک، دانشگاه تهران، 1389.

 

 

©2014 HozehHonari. All Rights Reserved