27395
  ۱۳۹۰/۹/۱۲
تعزیه در مریانج (قسمت دوم)
نیما بیگریان
   
تعزیه در مریانج (قسمت دوم)
نیما بیگریان
 
موسیقی در تعزیه مریانج
سازهایی که در تعزیه استفاده می شود معمولا، کوس، کرنا، سرنا، دهل، شیپور، سنج و طبل می باشد، به انضمام بخشی از سازهای محلی هر منطقه که به تناسب امکانات گروه از بخشی از آلات موسیقی یاد شده استفاده می شود.
كاربرد سازهاي مورد استفاده در موسيقي تعزيه اين گونه است:
1-شيپور يا ترمپت: اين ساز هنگام جنگهاي تن به تن به عنوان مثال جنگهای حر با همراهي طبل ريز و يا كوچك يا به عبارت امروزي سايد درام،‌ با ريتم تند دو ضربي نواخته مي شود.
2-كرنا يا بوق : اين ساز به صورت تك نت در زمان رسيدن خبر جنگ نواخته مي شود . و گاهي خبر فتح و پيروزي به همراه يك ريتم تند يك ضربي با همراهي طبل كوچك و نقاره كه ساز كوبه اي مي باشد اعلام مي گردد .
3-ني : اين ساز بادي چوبي در هنگام شهادت زينب و يا دو طفلام مسلم در گوشه هايي از دستگاه دشتي به صورت تك نوازي نواخته مي شود .
4-قره ني يا كلارينت : اين ساز در اكتاو بالا يا صداي زير در گوشه هايي از دستگاه چهار گاه يا شوشتري مثل گوشه منصوري و رجز ،‌ خبر از پيروزي شمر خوان را مي دهد . گذشته از آن قره ني در صحنه هاي متفاوت نواخته مي شود . با همراهي شيپور و ترمپت و مارش عزاي شهادت امام حسين(ع) و يارانش را تكميل مي كند.
5-طبل بزرگ : اين ساز زمان شهادت اوليا ء با ريتم چهار ضربي به همراهي قره ني با صداي بم ،‌ گوشه هايي از دشتي را به وجود مي آورد . [1]
 
معمولا در آواز خواني تعزيه اين سازها شبيه خوانها را همراهي مي كنند: شمر ، ‌با صداي زير كلارينت؛ حر ،‌با همراهي ترمپت؛ دو طفلان مسلم و حضرت عباس و زينب با همراهي ،‌ني؛ امام حسين (ع)به همراه كلارينت و ترمپت با صداي بم که گفتگوهايشان در غالب آواز و به صورت سوال و جواب همراه با موسيقي اجرا مي شود .
الحان حضرت عباس (ع)‌ ،‌آواز در مايه چهار گاه؛ حر ،‌آواز عراق (در ماهور و افشاري )، عبدالله ابن حسين ،‌ (گوشه راك در ماهور ). موذن (اذان گو ) ، آواز كردي در گوشه روح الواح (بيات ترك ).
تعزيه خوانها معمولا با صدايي حدود صداي زنان ، يعني محدوده صوتي بالاي ،‌ميتزو و سوپرانو ،‌آواز هاي تعزيه را مي خوانند و تحرير عمده ي آوازهايشان (دلشي دلشي) مي باشد . خوانندگان تعزيه غالبا با گوشه هاي رديف آوازي ايران ،‌ آشنايي دارند .
 
موسیقی در تعزیه هر منطقه با منطقه دیگر متفاوت است. زیرا که گویش ها ، لهجه ها ، آداب ، رسوم و سنن های پیشین ، ادبیات ، موسیقی بومی و دستگاه های موسیقی محلی در انتخاب آلات موسیقی مهم هستند .مثلا استفاده از دمام و شروه خوانی یا فایز خوانی مختص منطقه بوشهر است. دکتر محمد تقی مسعودیه، پژوهشگر و محقق موسیقی، در کتاب تاریخچه موسیقی بوشهر می نویسد که دمام و طبل آلات موسیقی تعزیه در بوشهر است. در مریانج اکثرا سازهای بادی و طبل ریز و درشت مورد استفاده قرار می گیرد.
امروزه در مریانج ترمپت ، ساکسیفون و نی مورد استفاده قرار می گیرد ، كه اين گونه سازها، ‌غربي و مدرن است و به لحاظ تنوع در صداها كاربرد بيشتري دارد و نوازندگان كمتري را مي خواهد.
 نوازندگان در مایه چمری قطعات موسیقی را آماده می کنند. چمری مایه موسیقی سوگواری است که توسط نوازندگان گروه تعزیه نواخته می شود . در قسمت های رزم و جنگ موسیقی شکل حماسی به خود می گیرد و پس از پایان جنگ و شهادت موسیقی شکل حزن انگیزی ( چمری نوازی ) به خود می گیرد.
در کل نقش موسیقی و شعر از آغاز پیدایش تعزیعه بسیار مهم و تاثیر گذار بوده و شاید یکی از دلائل غنی بودن موسیقی ایرانی وجود تعزیه بود که باعث حفظ موسیقی از گزند حوادث گردیده است.
 
لباس و وسايل صحنه در تعزیه مریانج
شبیه خوانی در مریانج همراه با پوششهای مناسب و نزدیک به عصر واقعه می باشد. نماد و نشانه شناسی در رنگ دیده می شود . بنا بر گفته های آقای حشمت الله ارزانی [2] ،يکی از پیش کسوتان تعزیه در مریانج، انبیاء بارنگ سبز و اشقیاء با لباسهای سرخ وارد میدان می شوند . رنگ زرد گاها برای جوانان اولیاء استفاده می شود مانند حضرت علی اکبر (ع) که به خاطر جوانیش زرد می پوشد و گاهی مواقع از رنگ آبی هم استفاده می شود . شبیه خوان حر هم اکثرا زرد پوش است.
 
 استفاده از ابزارهای جنگی در غالب پوشش نظیر کلاه خود ، نیزه ، شمشیر ، خنجر ، زره در گروه اهل کوفه چشم گیر تر است . ولی سادگی لباس و وسائل جنگی در گروه اولیاء نمایان است . رنگ سفید اکثرا در گروه اولیاء و برا ی کودکان استفاده می شود . در بخش وسايل صحنه ، ازحوض بزرگي كه نماد فرات مي باشد استفاده مي شود. اين حوض بزرگ در تعزيه مريانج جايگزين تشت آب گرديده است .2
 
 
شبیه خوانهای مریانج و گروه هاي تعزيه
از معین البکاهای معروف مریانج می توان مرحوم کربلایی عزیز قصابان و کربلایی محمد علی مظاهری را نام برد. در مریانج آقایان حشمت الله ارزانی ، جواد فرهادی ، محمد فرهادی ، حاج عزیز مظاهری ، حاج نقی و حمید فرهادی سالهاست که به اجرای تعزیه مشغول هستند و هر ساله با برگزاری مجالس مختلف شبیه خوانی چراغ این نمایش دینی را روشن نگه می دارند .
 
 
مجلسهای شبیه خوانی در مریانج
بنا بر اظهارات آقای حشمت الله ارزانی، مجلس هایی که در مریانج اجرا می شود عبارتند از: حضرت مسلم، موسی بن جعفر ، دو طفلان مسلم ، امام حسن (ع) ، رحلت پیامبر (ص)، حضرت رقیه (س) ، وفات حضرت زینب (س) ، سید الشهداء، جنگ احد ، یوسف و زلیخا ، حضرت ابوالفضل (ع)، حربن ریاحی و مسلم ابن عقیل .
اکثر نسخه های این مجالس را از اراک و اصفهان می آورند و در برخی مواقع مورد اصلاح قرار می‌گیرد .
 
 
قدمت شبیه خوانی در مریانج
 "قبل از این که اهالی مریانج خود گروهی شبیه خوانی داشته باشند ، شبیه خوانان طالقان و اطراف رشت به مدت یک ماه در ایام محرم وارد مریانج می شدند و به اجرای مجالس مختلف تعزیه می پرداختند . بعدها علاقه مندان و جوانان مومن مریانج به الگو برداری از سایر شبیه خوانان پرداختند و با جمع آوری نسخه هایی از اسد آباد ، خود به تشکیل گروه های شبیه خوانی همت گماشتند[3]
بنا بر گفته های آقای محمد فرهادی، در مصاحبه ای که با ایشان به عمل آمده نزدیک به صد سال است که در مریانج شبیه خوانی برگزار می گردد.
 
 
نمونه هایی از نسخ تعزیه در مریانج :
همانگونه که در بالا ذکر شد ، در تعزیه مریانج یکی از گونه های نسخ تعزیه که ویژگی مهمی را دارد ، تنظیم بر اساس گویش و لهجه ، آداب و سنن آن منطقه می باشد که تنظیم کنندگان این نسخ تاکید بر صحیح بودن و سندیت داشتن نسخ در اجرای مراسم شبیه خوانی خود ، ایمان دارند.
اکنون نمونه ای از این نسخ نمایشی را که گروه تعزیه خوان مریانج به سرپرستی داوود فرهادی شکل گرفته اند را با هم می خوانیم .
 
گوشه ایی از مجلس شهادت حضرت عباس (ع)
حضرت ابوالفضل العباس (ع) :
چرا یارب علم نبود به دستم برقرار امشب
به خود پیچید به خود لرزید بسان تیر ما را شب
نمی دانم چه بر سر ذوالفقار حیدری داد
 شراره می کند از ابروانم برقوار امشب
الهی بی حین فردا اگر عمرم بود باقی
نهان کن آفتاب عمر من در چاه سار امشب 
 
حضرت علی اکبر (ع):
چرا یا رب جهان چون ذلف اکبر گشته تارامشب
ندانم از چه باشد دیده هایم اشکبار امشب
مگر فردا شود رویم میان خاک خون غلطان
که می نالد حسین بابای زارم چون هزار امشب
خداوندا قضای جان بابایم را نصیب جان من گردان
بکن رحمی به حال کودکان خورد کبار امشب
 
همانطور که به طور جداگانه در قسمت فوق ، دو نمونه از گفتار نمایشی حضرت ابوالفضل و علی اکبر ذکر شد ،این نسخ بر اساس روایات مستند و صحیح و بر اساس گویش محلی آن منطقه ( مریانج ) تنظیم گشته است . که هنگام خواندن این مجلس تمامی رفتار و آداب و رسومی که در این منطقه رواج دارد را می توانیم در گفتار کلامی و رفتاری شبیه خوانان به عینه مشاهده کنیم.
 
 



1- گفتگو با آقاي رضا عباسي ،‌آهنگساز . 14/ 12 / 1384
1 و 2 مصاحبه با آقاي با آقاي حشمت الله ارزاني ،‌مريانج ،‌10 / 12 /84
1- مصاحبه با آقای حشمت الله ارزانی ، ‌مريانج ، 10 /12 84
 
©2014 HozehHonari. All Rights Reserved